In het kort. Tussen 1896 en 1905 werden drie Brusselse gevels ontworpen met het uithangbord in het plan: de hemdenwinkel Niguet van Paul Hankar, het warenhuis Old England van Paul Saintenoy en het huis van Paul Cauchie, waarvan de hele gevel als reclame dient. Alle drie zijn beschermd, alle drie zijn nog leesbaar, en alle drie geven een handelaar van 2026 dezelfde eenvoudige les: een uithangbord ontwerp je samen met de gevel, het zegt wat je doet, en het wordt gemaakt in materialen die mooi oud worden.
Een uithangbord gaat zelden langer dan tien jaar mee. De drie waarover het hier gaat, zijn de kaap van honderdtwintig voorbij. Ze hebben geen led, geen folie en geen Instagramaccount, en toch doen ze nog precies wat je van een uithangbord verwacht: vanaf de overkant van de straat zeggen wie hier woont en wat er te koop is. Wij hebben ze van dichtbij bekeken, met de blik van het atelier eerder dan die van de reisgids. Dit hebben ze ons verteld.
Om te onthouden
- Bij Hankar staat de naam van de zaak in de mozaïekvloer en op de rolluikkast: het uithangbord maakt van bij het ontwerp deel uit van de winkelpui.
- Bij Saintenoy bevatten de balkons van Old England panelen die voor de uithangborden bedoeld waren. De plaats lag al vast op het plan.
- Bij Cauchie somt de gevel de diensten van het huis op, van sgraffito tot kunstborduurwerk. Een visitekaartje van drie verdiepingen hoog.
- Alle drie hebben de modes overleefd. Old England verloor in 1938 zelfs ornamenten die men „overbodig” vond, en werd in 1989 beschermd. De twee andere zijn beschermd sinds 1975 en 1984.
Koningsstraat 13: de winkelpui die school maakte
Op de Koningsstraat, op de hoek van de Onderrichtsstraat, huisvest een volledig beglaasde winkelpui, gespannen door een brede boog en verdeeld door fijne mahoniehouten ramen, vandaag de Brusselse winkel van bloemsierkunstenaar Daniel Ost. Het is de voormalige hemdenwinkel A. Niguet, en de pui werd in 1896 ontworpen door architect Paul Hankar, een van de grote namen van de Brusselse art nouveau.
De fiche van de gewestelijke erfgoedinventaris is duidelijk over een detail dat ons bezighoudt: oorspronkelijk was de vloer van de ingang een mozaïek met de naam van het huis, en die naam stond ook op de rolluikkast. Het uithangbord hoorde dus bij de pui, net als de deur met verguld koperen beslag of de roeden van de etalage. Hankar tekende een gevel die spreekt, waarin de naam al zijn plaats had voor het eerste raam werd geplaatst.
Dezelfde bron, dezelfde pagina: deze pui is de laatste getuige van een reeks gelijkaardige winkelpuien die Hankar tussen 1896 en 1901 tekende en die „vaak werden nagebootst”. Zo werkt een winkelstraat: een goede pui krijgt jongen in de straten errond. De pui Niguet is beschermd sinds 22 februari 1984, en ze doet honderddertig jaar na haar plaatsing nog altijd haar werk als etalage.
Hofberg: het warenhuis dat zijn uithangborden had voorzien
Daal af richting Kunstberg: het voormalige Old England staat op de hoek van de Hofberg en de Villa Hermosastraat. Bouwaanvraag in 1898, plannen van Paul Saintenoy met architect J. De Becker en ingenieur E. Wyhowski, structuur en gevels volledig in ijzer en glas. De inventaris noteert dat dit gebouw het warenhuisconcept in Brussel vernieuwde, en dat Victor Horta dezelfde techniek in 1901 overnam voor het vroegere warenhuis „À l'Innovation”.
Wat de aandacht van een maker van uithangborden trekt, staat in de beschrijving van de balkons. Ze bevatten, zegt de fiche, panelen die destijds voor reclameborden bedoeld waren, en de leuningen van het terras droegen de initialen „O. E.”. De plaats van de uithangborden was dus in de architectuur gereserveerd, op ooghoogte vanuit de straat die naar boven loopt. Saintenoy wist dat een warenhuis zich moet aankondigen, en hij tekende de dragers voor iemand ze moest improviseren.
Het vervolg is leerrijk. In 1938 werd het sierlijke smeedwerk dat men „overbodig” vond, verwijderd, met inbegrip van die rijk bewerkte leuningen. In 1956 werd de erker op de hoek afgebroken. In 1979 kocht de Staat het gebouw om er het Instrumentenmuseum in onder te brengen. Het gebouw is beschermd sinds 30 maart 1989 en het Muziekinstrumentenmuseum opende er zijn deuren op 10 juni 2000. Wat de ene generatie overbodig vindt, beschermt de volgende. Hou die zin in gedachten wanneer iemand u voorstelt om een mooi uithangbord te „vereenvoudigen”.
Frankenstraat 5: de gevel als visitekaartje
Naast het Jubelpark staat het huis van Paul Cauchie, het meest rechtstreekse geval van de drie. Bouwaanvraag in 1904, huis voltooid in 1905, plannen van de eigenaar zelf, schilder en decorateur gespecialiseerd in sgraffito. Sgraffito, voor wie het nog nooit van dichtbij zag: in een nog natte lichte mortellaag krast men een tekening, zodat de donkere laag eronder zichtbaar wordt. De lijn is scherp, de techniek is goedkoop, en Brussel staat er vol van.
Cauchie gebruikte ze om te doen wat elke handelaar met zijn gevel zou willen doen: er zijn aanbod op schrijven. De inventaris geeft de teksten weer. Links van de ingang: „M & Mme Cauchie, décorateurs, cours privé d'art appliqué, peinture, dessins, broderie d'art, applications diverses”. Rechts: „Ateliers Cauchie, installations modernes, transformations originales d'intérieurs et de façades, décoration : peinture, sgraffito : broderie, meubles : tentures”. En op de bel-etage, gedragen door een vrouwenfiguur, de handtekening van het huis: „Par nous, pour nous”, door ons, voor ons.
Een gevel die de diensten aankondigt, het vakmanschap toont en het geheel ondertekent. Wij noemen dat een volledige huisstijl; Cauchie noemde het zijn huis. Het is beschermd sinds 26 mei 1975, werd vanaf 1981 gerestaureerd en kan bezocht worden.
Drie lessen voor een gevel van 2026
Uw etalage vol sgraffito zetten zou een project op zich zijn, met de toestemming van de eigenaar en van de gemeente. De materialen zijn veranderd, de regels ook. De principes zijn gebleven.
Ontwerp het uithangbord samen met de gevel, van bij de eerste schets. Bij Hankar en bij Saintenoy werden plaats, grootte en materiaal van het uithangbord tegelijk met de etalage beslist. In de praktijk van vandaag betekent dat iets eenvoudigs: voor u een lichtbak bestelt, meten we de gevel op, zoeken we de lijnen van het gebouw, de dorpel van de ramen op de eerste verdieping, de plaats van de verlichting, en tekenen we het uithangbord in die gevelaanzicht. Een uithangbord dat hangt „waar nog plaats was”, valt meteen op, en zelden in positieve zin.
Zeg wat u doet, naast wie u bent. De gevel van Cauchie kondigt lessen, decors, borduurwerk en meubels aan. Een voorbijganger weet in drie seconden wat hij er kan kopen. Veel etalages van vandaag tonen een naam en een logo, en verder niets. Belettering op het glas die „kapper”, „fietsherstelling” of „Italiaanse traiteur” vermeldt, doet vaak meer voor de omzet dan een tweede laag bladgoud op het logo. Onze pagina over raambelettering in Brussel toont wat u op een ruit kunt schrijven zonder ze dicht te plakken.
Kies materialen die mooi oud worden. Mahonie, koper, ijzer, glas, mortel: de drie gevels hebben meer dan een eeuw, verschillende renovaties en twee oorlogen doorstaan. Een modern uithangbord moet langer meegaan dan uw huurcontract. Honderd jaar blijft facultatief. Goed gelakt aluminium, letters gesneden uit vol materiaal, een bevestiging die op de Brusselse wind berekend is en een kwaliteitsfolie voor de etalage kosten bij aankoop iets meer en over tien jaar veel minder.
| Wat zij deden rond 1900 | Wat dat vandaag wordt |
|---|---|
| De naam in de mozaïekvloer en op het rolluik (Niguet) | Een uithangbord getekend in de gevelaanzicht, met afmetingen, voor de bestelling |
| Panelen voor de uithangborden in de balkons (Old England) | Plaats, bevestiging en verlichting vastgelegd bij het ontwerp, niet geïmproviseerd op de dag van de plaatsing |
| De lijst van diensten op de gevel geschreven (Cauchie) | Raambelettering die de activiteit, de openingsuren en het contact vermeldt, naast het logo |
| Mahonie, ijzer, glas en mortel | Volle materialen, gesneden en gelakt, die langer meegaan dan het huurcontract |
En als uw gevel beschermd is?
Dat is de keerzijde. Op een beschermd goed, een goed op de bewaarlijst of een goed in een vrijwaringszone vraagt het plaatsen van een uithangbord een stedenbouwkundige vergunning met het advies van de Koninklijke Commissie voor Monumenten en Landschappen, ook voor een bescheiden belettering. Het volledige parcours staat in ons artikel over de stedenbouwkundige vergunning voor een uithangbord in Brussel. In de praktijk gaat het dossier vlotter wanneer het uithangbord de lijnen van de gevel volgt: losse letters in plaats van een lichtbak, bevestiging in de voegen in plaats van in de steen, geen verborgen decor. Precies wat Hankar en Saintenoy al deden, zonder dat iemand het hun vroeg.
Samengevat
De mooiste uithangborden van Brussel hebben drie dingen gemeen: ze werden tegelijk met de gevel bedacht, ze zeggen duidelijk wat er te koop is en ze werden gemaakt om lang mee te gaan. Drie gevels uit 1896, 1898 en 1904 bewijzen het elke dag aan wie even omhoogkijkt op de Koningsstraat, de Hofberg of de Frankenstraat.
Opent of vernieuwt u een handelszaak? Vertel ons over uw gevel. Wij komen meten, tekenen het uithangbord in de gevelaanzicht, maken het in ons atelier en plaatsen het. En om lichtletters, lichtbakken en uitsteekborden te vergelijken, zet onze pagina lichtreclame in Brussel alle opties op een rij.
Veelgestelde vragen
Mag u nog een uithangbord plaatsen op een art-nouveaugevel?
Ja, maar met een stedenbouwkundige vergunning en het advies van de Koninklijke Commissie voor Monumenten en Landschappen als het gebouw beschermd is of in een vrijwaringszone ligt. Het ontwerp moet de gevel respecteren: losse letters, discrete bevestiging, geen lichtbak die het decor verbergt.
Wat is een sgraffito?
Een techniek om gevels te versieren: in een nog natte lichte mortellaag krast men een tekening, zodat de donkere laag eronder zichtbaar wordt en een scherpe lijn ontstaat. Brussel telt er veel, vooral op gevels uit de art-nouveauperiode.
Waar vindt u deze drie gevels?
De winkelpui Niguet staat op Koningsstraat 13, op de hoek van de Onderrichtsstraat. Het voormalige Old England, Hofberg 2, huisvest het Muziekinstrumentenmuseum. Het Huis Cauchie staat op Frankenstraat 5 in Etterbeek, naast het Jubelpark.
Bronnen
- Ancienne Chemiserie A. Niguet, rue Royale 9-13 (inventarisfiche) · Inventaris van het bouwkundig erfgoed, Brussels Hoofdstedelijk Gewest, geraadpleegd op 26 oktober 2026
- Old England, Hofberg 2 (inventarisfiche) · Inventaris van het bouwkundig erfgoed, Brussels Hoofdstedelijk Gewest, geraadpleegd op 26 oktober 2026
- Huis Cauchie, Frankenstraat 5 (inventarisfiche) · Inventaris van het bouwkundig erfgoed, Brussels Hoofdstedelijk Gewest, geraadpleegd op 26 oktober 2026
- Chemiserie Niguet, Brussels · Inside Art Nouveau, Réseau Art Nouveau Network, geraadpleegd op 26 oktober 2026
- Brussels Boutique, Koningsstraat 13 Rue Royale · Daniel Ost, geraadpleegd op 26 oktober 2026
- La Maison Cauchie, construite en 1905 · Maison Cauchie, geraadpleegd op 26 oktober 2026
- Le Musée des instruments de musique fête ses 25 ans dans l'écrin de l'Old England · Belga, Le Spécialiste, 10 juni 2025
- Un sgraffite sur votre façade ! (onderhoudsgids) · Koning Boudewijnstichting en Dienst Monumenten en Landschappen, 1999
Informatie gecontroleerd op 26 oktober 2026.
